اروپائيان از آنجا باشتاب مىگذرند و مانند شهرهاى ديگر آن سامان چنان كه بيان كردم سابقا در ميان جنگل پنهان بود . 160 سال پيش روسها در موقع اشغال آنجا اطرافش را پانزده ميل تا حدود كوهستان پاك و تميز كردند ، ولى از آن پس باز مقدار زيادى درخت سبز شده است . وضع و موقع آن از لحاظ مركز تجارت ابريشم ايران و بندر صادراتى اين كشور از دوره‌هاى سابق برجستگى خاصى براى آن فراهم ساخته و نامش را يكى از عناوين ايرانى نموده كه در گوش اهالى انگليس نيك آشناست و نام آن در سفرنامه‌هاى بسيارى از افراد انگليس ، روسى و فرانسوى ياد شده است و از دير زمانى پيش كنسولها و كنسوليارانى در اين شهر براى حفظ منافع تجارتى كشور خود بوده‌اند . مجاورت روسيه و نفوذ سرشار آن دولت در بحر خزر خواه‌وناخواه وضع ممتازى براى روسيه در گيلان و رشت فراهم ساخته و اتباع بخصوص روسى و ارمنىتزار در آنجا اقامت دارند و مىگويند كه چند تا از دهات اطراف آن نيز به عنوان رهن در تصرف آن دولت است . با اين وصف بايد گفت كه درخشان‌ترين روزگار رشت سپرى شده است . در ابتداى اين قرن كه هنوز تجارت ابريشم در اوج ترقى بود و در بازارهاى اين شهر نمونه‌اى از هر قوم و ملتى ديده مىشدند در آنجا ارامنه ، يهوديان ، اروپائيها و بونياه‌ها از هندوستان و حتى پووينداس‌ها از افغانستان رفت‌وآمد داشتند . فريزر كه در پايان سفر اول خود در سال 1822 بىسبب و دليل در آنجا به زندان زيان‌بخشى افتاده و پياده فرار كرد ، ولى دستگير و با ذلت و بىاحترامى مجددا اسير شد جمعيتش را در آن دوره بين 60000 تا 80000 نفر نوشت . در اثر طاعون سال 31 - 1830 ميلادى كه مثل طوفان همه‌چيز را در اين ولايت تب - خيز از جلو خود جارو كرده بود تقريبا از بين رفت و در سال 1834 فقط شبحى از شهر ديرين بشمار مىرفت ، اما تجارت ابريشم كه تا بيست و پنج سال پيش در حال ترقى بود براى تجديد حيات شهر سريع‌تر از بلاد ديگر همسايه موقع نيكى فراهم ساخت .